W lipcu 1945 r. w jej piwnicach przetrzymywano osoby zatrzymane przez Sowietów i UB w ramach działań ubezpieczających zasadniczą część operacji wojskowej, przeprowadzanej na obszarze Puszczy Augustowskiej. Pamięć o tym przetrwała okres tzw. Polski ludowej i w 1993 r. na murach budynku z inicjatywy społecznej umieszczono pierwsze upamiętnienie – tablicę dedykowaną „pamięci Polaków katowanych i zamordowanych w tym gmachu przez oprawców stalinowskich, NKWD i UB”. Upamiętnienie to było niezwykle w tamtym czasie ważnym przejawem ekspresji pamięci społecznej, choć skrojonym na miarę ówczesnego stanu wiedzy i możliwości – w datacji znajdującej się na końcu inskrypcji pojawił się błąd, a bezpośredniego odniesienia do ofiar Obławy Augustowskiej próżno było w niej szukać (z przyczyn opisanych we wstępnie).
Przez dziesięciolecia podejrzewano, że ofiary Obławy Augustowskiej, a przynajmniej ich część, podobnie jak i inne osoby pomordowane przez funkcjonariuszy UB, spoczywać mogą na podwórzu tzw. domu Turka. W 2013 r. przypuszczenia te zostały zweryfikowane przez prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Białymstoku Zbigniewa Kulikowskiego, który w ramach prowadzonego śledztwa zlecił wykonanie archeologicznych prac sondażowych. Nie odkryto wówczas żadnych śladów szczątków ludzkich. Nie wpłynęło to w istotny sposób na burzę, jaką w kolejnych latach wywołały plany prywatnego właściciela budynku, chcącego przeznaczyć ów na cele handlowo-usługowe. Obiekt ten wciąż wszak pozostawał osią pamięci nie tylko o Obławie, ale szerzej – o zbrodniach sowieckich i komunistycznych w mieście i regionie.
Konflikt zakończony został dopiero w 2021 r., kiedy to tzw. dom Turka został nabyty przez Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego na cele muzealne. Wkrótce rozpoczęto prace remontowe, w wyniku których z fasady zdjęto tablicę z 1993 r. Docelowo ma ona wrócić na swoje pierwotne miejsce. W gmachu powstaje Dom Pamięci Obławy Augustowskiej – oddział Instytutu Pileckiego, którego otwarcie planowane jest na 12 lipca 2025 r., w Dniu Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej.
12 lipca 2025 r. na dziedzińcu tzw. domu Turka miało miejsce uroczyste odsłonięcie Muru Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej – monumentalnego pomnika-instalacji projektu artysty i architekta Tomasza Trzupka. Składa się on z kilkudziesięciu potrójnych płyt metalowych, na których umieszczono blisko sześćset nazwisk ofiar Obławy Augustowskiej. Ponieważ lista pomordowanych jest niepełna, na płytach przewidziano miejsce na uzupełnienia. Całości dopełnia betonowa ściana z inskrypcją „Lipcowi 1945. Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej oraz sowieckiego i nazistowskiego totalitaryzmu”. Sam artysta tak opisał swoje dzieło: „Koncepcja miejsca upamiętnienia ofiar Obławy Augustowskiej opiera się na przedstawieniu idei skraju lasu, który jest jednocześnie miejscem kaźni i schronienia. Puszcza łączy nasze wspólnotowe wyobrażenie o tym, co wartościowe i ponadczasowe. Zależało nam na stworzeniu miejsca, które nie ma wyłącznie negatywnych konotacji, ale mówi o ofierze i poświęceniu dla wspólnego dobra i lepszej przyszłości”.
Mur Pamięci stanowi integralną część szerszego przedsięwzięcia architektonicznego, jakim była rozbudowa pierwotnej bryły tzw. domu Turka oraz wzniesienie w miejscu dawnych garaży nowego gmachu na potrzeby Domu Pamięci. Oceny estetyki, czytelności intencji architektów i artystów oraz problemu wpisywania się tak nowoczesnej architektury w otoczenie dziewiętnastowiecznych kamieniczek z pewnością będą różne. Natomiast projektowi z pewnością nie można odmówić rozmachu.
Jak trafić?
Lokalizacja na mapach GoogleOpis miejsca
Mur Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej znajduje się w dziedzińcu kamienicy przy ul. 3 Maja 16 – tzw. domu Turka, obecnie siedziba Domu Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej.