Sztabin - Tablica upamiętniająca ofiary Obławy Augustowskiej pochodzące z terenu gminy Sztabin
Sztabin, położony na północnym brzegu Biebrzy, znalazł się w lipcu 1945 r. w pasie działania pododdziałów sowieckiej 208. Dywizji Strzeleckiej ze 124. Korpusu Strzeleckiego.

Posuwały się one na tym odcinku z zachodu na wschód, osiągając miejscowość w pierwszej dobie operacji. W kolejnych dniach wieś, znajdująca się już na tyłach sowieckich tyralier, odgrywała ważną rolę jako miejsce przetrzymywania i filtracji osób zatrzymanych. Rolę tę narzucała sieć dróg. Przez Sztabin wiodła najważniejsza w owym czasie szosa do Augustowa z kierunku południowego, a infrastruktura bezpieki obecna w mieście powiatowym odgrywała istotną rolę w dalszych działaniach „dochodzeniowych” Sowietów.

Z ustaleń poczynionych przez dr. Marcina Zwolskiego w ramach realizowanego przez IPN projektu „Śladami Zbrodni” wynika, że ujętych przetrzymywano i brutalnie przesłuchiwano w zabudowaniach małżeństwa Szyców przy ul. Rybackiej 24. Do listy takich obiektów dodać należy także budynek znajdujący się pod nr 8 przy Placu Karola Brzostowskiego.

Do tych, a być może także i innych punktów filtracyjnych (w sumie na obszarach objętych Obławą oraz z nimi sąsiadujących funkcjonowały dziesiątki lub nawet setki takich punktów), trafiały osoby zatrzymane nie tylko podczas przeczesywania terenu przez tyralierę wojsk sowieckich, ale także w kolejnych dniach, gdy we wsiach zjawiały się patrole czerwonoarmistów usiłujące ująć konkretne osoby, których personalia i przynależność do AKO ustalono w wyniku krwawych śledztw.

W samym Sztabinie zatrzymano kilkadziesiąt osób, z których przynajmniej siedem nigdy nie powróciło do domów. Na obszarze gminy aresztowanych były setki.

W Dniu Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej 12 lipca 2020 r., przypadającym także w rocznicę osiągnięcia Sztabina przez sowiecką tyralierę, na ścianie budynku przy Placu Karola Brzostowskiego 8 uroczyście odsłonięto i poświęcono tablicę upamiętniającą ofiary Obławy z terenu gminy. Na płycie z czarnego granitu wyryto 119 ustalonych nazwisk zamordowanych mieszkańców z 26 miejscowości.

Należy tu zaznaczyć, że upamiętnienia, których ambicją jest uwiecznienie każdej ofiary z imienia i nazwiska zawsze obarczone są ryzykiem błędu. Może on dotyczyć np. pisowni, ale przede wszystkim stworzona lista może okazać się niepełna. Jest to tym bardziej realne, że dotychczas nie udało się zidentyfikować wszystkich ofiar Obławy. Niemniej chęć uczczenia pamięci choć tych osób, które są nam dziś znane jest z wszech miar zrozumiała – mowa wszak o naszych ziomkach, rodakach, którym do dziś nie jest dane spoczywać w poświęconej ziemi, pod krzyżem noszącym ich imię i nazwisko.

Poza inskrypcją dedykacyjną, na tablicy znalazła się także informacja o funkcji jaką budynek, na którego ścianie zawisła, spełniał w lipcu 1945 r. oraz wiersz lokalnej poetki – Ireny Michniewicz:

 

„O matko Boska, czy Ty z nimi byłaś?

W tym lesie, w tym czasie, co Im mówiłaś?

Ich oczy w strachu szeroko otwarte.

Ich usta i serce bólem rozdarte.

Wierzę, że Ty ich nie opuściłaś.

I my nie możemy Ich opuścić w naszej pamięci”.

 

Tablica powstała z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Sztabińskiej im. Karola Brzostowskiego, przy wsparciu Starostwa Powiatowego w Augustowie i Urzędu Gminy Sztabin. Konsultacji merytorycznych udzielili Danuta i Zbigniew Kaszlejowie, wsparci przez Oddział IPN w Białymstoku.

Opis miejsca

Tablica umieszczona została na bocznej, południowowschodniej ścianie budynku zlokalizowanego przy Placu Karola Brzostowskiego 8, na rogu tejże ulicy i ul. Rybackiej. Jest to obecnie siedziba Izby Regionalnej Ziemi Sztabińskiej im. Romana Gębicza. Budynek przez drogę sąsiaduje z kościołem pw. św. Jakuba Apostoła – najbardziej rozpoznawalnego zabytku Sztabina, świetnie widocznego z trasy Białystok–Augustów (droga krajowa nr 8), zwłaszcza dla jadących nią od południa.